Drukuj

 Rozwój i kształtowanie osobowości a jej zaburzenia

 

Osobowość jest pojęciem niejednoznacznym, powodującym wiele sporów wśród psychologów z różnych szkół. W naszej  pracy nie będziemy próbowali definiować jej w jakikolwiek sposób, lecz zwrócimy uwagę jak delikatną i wrażliwą strukturę posiada.

Osobowość rozwija się nieustannie już od naszych narodzin poprzez całe nasze życie do śmierci. Przez ten czas wymaga prawdziwej troski i uwagi, gdyż wiele czynników może zaburzyć jej prawidłowy rozwój, prowadząc w ten sposób do zaburzeń, a niekiedy  nawet do rozpadu struktury osobowości.

Na podstawie rozwoju biologicznego i społecznego chcielibyśmy przedstawić kilka ważnych aspektów w kształtowaniu naszej osobowości oraz ukazać chociaż niektóre przykłady zaburzeń i psychopatii.

Rozwój osobowości wiąże się nieodzownie z rozwojem biologicznym. Dzieje się tak, ponieważ dopiero na pewnych etapach naszego życia jesteśmy w stanie w pełni świadomie skierować naszą aktywność na formowanie naszej osobowości. Mówi o tym min. teoria badawcza zw. „Psychologią rozwoju w ciągu życia”.

Według tego nurtu istnieją dwie formy rozwojowe:

1.      Urabianie: obejmuje okres dzieciństwa i młodości; w tym okresie główną rolę odgrywają czynniki dziedziczne, biologiczne przemiany organizmu, a także czynniki środowiskowe.

2.      Autokreacja: obejmuje późny wiek młodzieńczy i dorosłoś.

Człowiek swoją aktywność kieruje głównie na samopoznanie, samowychowanie, oraz przyjęcie określonego systemu wartości. Jest to możliwe właśnie poprzez autokreację, a odbywa się to dzięki:

a)      działaniem świadomym, czyli w sytuacjach kiedy decydujemy o naszym losie np. przy wyborze drogi życiowej czy przyszłego zawodu- takie działania noszą nazwę autokreacji intencjonalnej

b)      autokreacja spontaniczna to z kolei działanie niezamierzone związane z wydarzeniami życiowymi własnym temperamentem- wywiera zasadniczy wpływ na rozwój i kształtowanie osobowości.

Jeśli chodzi o rozwój osobowości w ciągu naszego życia, to warto zauważyć, że nie jest to proces przebiegający w sposób jednostajny ani równomierny. Na każdym etapie biologicznego rozwoju zachodzi on na swój specyficzny sposób, np. czynniki społeczne czy osoby dla nas ważne na rożnych etapach mają na nas różny wpływ. Istotne są także wszelkie kryzysy, które dopełniają i stabilizują proces formowania naszej osobowości. Potwierdza to teoria Kazimierza Dąbrowskiego o „dezintegracji pozytywnej” której założeniem jest, że dojrzałość psychiczną i pełną integrację osobowości człowiek osiąga, przeżywając kolejne etapy kryzysowe, będące formą okresowej dezintegracji.

Tak więc nie zawsze pełna harmonia i brak konfliktów  wewnętrznych oznacza stan zdrowia psychicznego!

Według K. Dąbrowskiego istnieje pięć poziomów w rozwoju psychicznym człowieka:

1.      Etap najwcześniejszy odnosi się do pierwszych lat życia dziecka. Harmonia i zadowolenie wynika z zaspokajania podstawowych potrzeb biologicznych i odpowiadających im popędów. Dominują ucznia pierwotne: początkowo przykrości i przyjemności, później strachu i gniewu. Trudno tu mówić o wewnętrznym środowisku psychicznym, ponieważ osobowość jest bardzo uboga. Dominuje strefa psychoruchowa i uczuciowa. System wartości przyjmowany jest od rodziców, a normy postępowania opierają się na egocentrycznej zasadzie własnych korzyści. Gotowe wzorce zachowań i zasad, które ‘otrzymujemy’ od opiekunów, nie są przez nas świadomie modyfikowane tylko w całości przyjmowane i buduj…ą w ten sposób nasze superego.

2.      Poziom ‘późnego’  dzieciństwa cechuje się wzbogaceniem sfery uczuciowej o uczucia archaiczne (radość, miłość, sympatię) oraz pojawiają się pierwsze elementy kontroli (hamowanie  zachowań uznanych za niewłaściwe, zmuszenie się do działań i reakcji uznanych za wskazane).

Pojawiają się zaczątki działań dowolnych. Myślę, że te dwie rzeczy wskazują na duży krok w rozwoju, gdyż potrafimy już świadomie kierować naszym zachowaniem. Okres ten określa się mianem dezintegracji jednopoziomowej. Może tu pojawić się ścieranie różnych potrzeb, brak równowagi w poszukiwaniu wartości. Po pewnym czasie zaciera się na rzecz poziomu trzeciego:

3.      Dezintegracja wielopoziomowa- to niewątpliwie okres przełomowy dala młodego  człowieka- oznaczający wstęp do dorosłości. Okres ten cechują głębokie zmiany całej struktury osobowości. Pojawia się bunt, którego celem jest przeciwstawienie się i zniszczenie wszystkich wpojonych nam zasad tylko po to, aby samemu te zasady zbudować. Uważam, że ten przełomowy moment ma największy wpływ na świadome formowanie naszej osobowości poprzez symboliczne utworzenie naszego systemu wartości, ale według NASZYCH potrzeb i kryteriów.

Ze względu na rozwijającą się samodzielność jest to okres zawierający w sobie wiele możliwości, ale i wiele niebezpieczeństw. Przystosowanie do środowiska, do swojej nowej roli oraz zmienionego obrazu siebie wymaga wysiłku i często pomocy ze strony innych. Gdy rozwój przebiega szczególnie burzliwie może dojść do poważnego zachwiania równowagi, powstania reakcji dezadaptacyjnych: nerwicowych lub psychosomatycznych. Jednak jak sami możemy zauważyć często w tym właśnie okresie dochodzi do podjęcia działań aspołecznych, przestępczych, wciągnięcia się w uzależnienie od alkoholu lub narkotyków, niekiedy dochodzi do najbardziej dramatycznej decyzji- samobójstwa.

Innym rodzajem zagrożenia dla kształtowania się osobowości może być budowanie systemu wartości według niewłaściwych kryteriów, np. uleganie autorytetom czy formułowanie opinii i wzorowanie się na rówieśnikach. Do zaburzeń dochodzi, gdy nasze wzorce to jednostki bez odpowiednich zasad moralnych, nie umiejące panować nad własnymi impulsami. Takie i korzystne układy środowiskowe mogą prowadzić do spaczenia lub zahamowania rozwoju czyli tak zwanej socjopatyzacji. Jeśli rozwój toczy się prawidłowo kolejnym etapem jest- dezintegracja wielopoziomowa zorganizowana.

4.      Rozwój osobowości odbywa się tu głównie poprzez autokreację spontaniczną, zależną od czynników środowiskowych i sytuacyjnych. Osobowość dojrzałą charakteryzuje przewaga strefy poznawczej i woli (charakteru) nad innymi elementami. Wzrost poziomu samoświadomości i empatii.

5.      Poziom najwyższych to harmonijne funkcjonowania osobowości, określany jako poziom wtórnej, globalnej integracji.

W poszukiwaniu społecznych przyczyn zaburzeń osobowości oraz zachowań psychopatycznych przeprowadzono wiele różnorodnych badań. W formowaniu się negatywnych właściwości psychicznych najwięcej badaczy koncentruje się na znaczeniu rodziny. Ukazały się publikacje na temat wpływu rozbicia rodziny i zaburzeń życia rodzinnego, na wzrost przestępczości i antyspołecznego zachowania się dzieci (W. Healy). Inne prace ukazują wpływ deprywacji uczuć macierzyńskich na wzrost u dziecka „bezuczuciowości” oraz cech wskazujących na rozwijanie się osobowości antsocjalnej (J. Bowlby).

Szukając korzeni psychopatii, możemy odwołać się do teorii głoszonych przez psychoanalityków, którzy jej źródła szukali w narcyzmie. Tu również zaburzenia dokonują się na tle biologicznym rozwoju człowieka, dokładniej jako ten najważniejszy a zarazem najbardziej niebezpieczny okres uznano dzieciństwo. Anna Freud uważa, że „pierwsze lata życia mają fundamentalną rolę w procesie kształtowania się cech psychopatycznych, a najważniejszy pod tym względem jest pierwszy rok życia dziecka”. Autorka uważa, że jeśli opieka macierzyńska nieodpowiednia lub jeśli matka przejawiać będzie postawy ambiwalentne może dojść do narcyzmu wtórnego u dziecka. Chodzi o to, że przychodzimy na świat w stanie całkowitego narcyzmu, a za sprawą opieki matki przechodzimy od koncentracji na sobie do związku z inną osobą.

Dlaczego narcyzm jest tak niebezpieczny i prowadzi do psychopatii?

Łatwo jest wyjaśnić tą kwestię na podstawie publikacji B. Bursten „Manipulator”. Za jądro osobowości manipulatora (co dla autora stanowi synonim osobowości psychopatycznej) uważa on narcyzm. Konsekwencją tego jest osobowość, jak pisze B. Bursten „...która swój zraniony narcyzm traktuje w ten sam sposób jak małe dziecko, widząc tylko własne potrzeby, dlatego też w sposób desperacki wymaga od ludzi spełnienia swych potrzeb, nie dostrzegając jasno, że owo zaspokajanie powinno wynikać z bardziej subtelnych form współdziałania z innymi ludźmi...”.

Podobny typ osobowości nazywamy „charakterem hiperinstrumentalnym” opisał B. Wolman. Osobnik przejawiający ten typ charakteru został porównany do złodzieja, który traktuje wszystkich ludzi i przedmioty jak bank, który można okradać. Człowiek taki ocenia wszystkich ludzi tylko pod kątem przydatności w osiąganiu swoich celów. Jest on niezdolny do nawiązywania kontaktów z innymi ludźmi na podstawie głębszych związków emocjonalnych. Psychopatia jest więc upośledzeniem związków międzyludzkich, która swój początek może wziąć właśnie z narcyzmu.

Innym nurtem poszukiwań źródeł zachowań antysocjalnych przez psychoanalityków jest niedorozwój superego. To właśnie odmienne ukształtowanie się tej najwyższej warstwy osobowości wpływa na pro-i antyspołeczne zachowanie ludzi. Jak już wspomniałem superego jest zaszczepione w osobowości jako efekt oddziaływań wychowawczych. Do zaburzeń na tle rozwoju moralnego dziecka może dojść w dwóch przypadkach:

1.      kiedy dziecko niema się z kim identyfikować- obojętność lub wrogość otoczenia,

2.      kiedy osoby, z którymi się identyfikuje same mają nieodpowiednie zasady moralne.

U człowieka dojrzałego zagrożeniem ze strony superego może być poczucie winy. Według Z. Freuda nawet najwierniejsze przestrzeganie norm moralnych nigdy nie zaspokoi żądań superego, nigdy nie dostosujemy się do naszego „idealnego wizerunku”. W przypadku zaś gdy istnieje hypertrofia (przerost) superego poczucie winy przywiera przymus samoukarania co objawia się w tendencjach samobójczych, skłonnościach do nieszczęśliwych wypadków.

Trudno jest dokonać ogólnej charakterystyki osoby o zaburzonej osobowości. Jeśli u pacjenta nie stwierdzono cech uszkodzenia mózgu, to mówiąc o osobowości nieprawidłowej możemy wymienić pewne typowe cechy:

a)      brak empatii

b)      brak trwałych związków uczuciowych

c)      niezdolność do przewidywania skutków własnego działania

d)     niezdolność do wyprowadzenia praktycznych wniosków z dotychczasowych doświadczeń

e)      brak istotnych zainteresowań

f)       zmienność, nietrwałość dążeń, brak konsekwencji w realizowaniu zamierzeń

g)      aktywność na cel doraźny

h)      brak zdolności oceny samego siebie

Możemy wyraźnie zauważyć niedorozwój sfery moralnej, uczuć wyższych, czasem również woli. Źródłem określonych zachowań jest albo wybór celów wynikający z prymitywnych potrzeb, albo brak zdolności konsekwentnym realizowaniu celów. Towarzyszy temu zwykle brak samorealizacji, wynikający z niedojrzałości sądów.

Poza typowymi objawami osobowości nieprawidłowej występują przeróżnego rodzaju zaburzenia z pogranicza zdrowia i choroby. Ważna jest w rozwoju osobowości płaszczyzna kontaktów społecznych. Zaburzenia w tej sferze mogą przybierać formy niedostatecznej zdolności nawiązywania kontaktów lub nadmiernego, spaczonego ich zapotrzebowania. W pierwszym przypadku mówimy o schizoidii, którą cechuje trudność nawiązywania kontaktów z ludźmi, reakcje uczuciowe są blade, występują skłonności do zamykania się w sobie.

W przypadku nadmiernego pragnienia kontaktów występuje łatwość komunikowania się przy nieumiejętności ich pozytywnego utrzymania przez dłuższy czas.

Zburzenia sfery kontaktów, poza wrodzonymi cechami osobowości, często spowodowane są przez niewłaściwe oddziaływanie wychowawcze, w tym przede wszystkim wynikają z wadliwej struktury życia rodzinnego. Tu ponownie autorzy zwracają uwagę na przeżycia z okresu wczesnego dzieciństwa:

1.      archetyp matki i ojca

2.      błędy wychowawcze i upiksowane reakcje obronne

Praca, którą przedstawiliśmy ta zaledwie kropla w morzu w obszernym temacie jakim jest psychopatia i inne zaburzenia osobowości. Istnieje jeszcze wiele niebezpieczeństw i czynników, które mogą wpłynąć w istotny sposób i przyczynić się do wszelkiego rodzaju zaburzeń osobowości. Istnieje także wiele poglądów, mówiących o tym, w którym okresie rozwoju człowieka dochodzi do kształtowania się zaburzeń, psychopatycznej osobowości i postaw aspołecznych. Większość badaczy zgadza się z poglądem, że najistotniejsze są pierwsze lata życia dziecka oraz dzieciństwo, gdyż już w tak wczesnym okresie dochodzi do ujawniania się typowych dla zaburzania cech.

Pogląd L. N. Robins mówi np., że zachowania antysocjalne są niejako dziedziczone społecznie, czyli przekazywane z ojca na syna. Według badań 70% psychopatów miało ojców wykazujących także cechy antysocjalne. Argumentem jest tu fakt, że psychopatia rozwija się z reguły przed 12-15 rokiem życia.

Ja jednak przedstawiłam okres dorastania jako równie ważny, gdyż uważam, że to w tym czasie dokonują się najistotniejsze dla nas przemiany. Podpieram się tu najnowszymi badaniami, które mówią, że to nie okres dzieciństwa kształtuje psychikę człowieka, ale doświadczenia z późniejszych okresów życia mogą w sposób korzystny lub szkodliwy zmienić tor indywidualnego rozwoju, modyfikując wcześniejsze doświadczenia.

Wydaje mi się, że wszelkie spory czy psychopatie są wrodzonym zaburzeniem czy też kształtowane są przez czynniki społeczne nie mają sensu. Wiadomo, że kształtowane są w wyniku interakcji obu tych czynników i tak jak pisze J. Strelau: „nie ma takiej formy zachowania, która byłaby uwarunkowana tylko dziedzicznie lub tylko przez środowisko, bo najlepsze ziarno, włożone do nieodpowiedniej gleby albo pozbawione całkowicie wody w ogóle nie da plonu, a najlepszy pedagog nie nauczy dziecka czytać i pisać, jeżeli odziedziczy ono głębokie upośledzenie umysłowe”.